Chầm Riêng Chà Pây: Di Sản Khmer Độc Đáo Của Trà Vinh

Giữa không gian tĩnh lặng của một phum sóc Khmer ở Trà Vinh, một nghệ nhân ôm cây đàn cần dài, cất giọng hát chay kể lại một tích truyện xưa, rồi dừng lời để tiếng đàn ngân lên thay cho câu chuyện — đó là Chầm riêng Chà pây, lối hát kể độc đáo của người Khmer Nam Bộ. Bạn đang muốn biết Chầm riêng Chà pây là gì, vì sao thành di sản quốc gia, cây đàn chà pây có gì đặc biệt và nghệ nhân trình diễn ra sao? Du Lịch Bình Minh — đơn vị chuyên tour Miền Tây từ năm 2008 — sẽ giúp bạn hiểu rõ loại hình nghệ thuật quý này.

Chầm riêng Chà pây là gì?

Chầm riêng Chà pây là một loại hình nghệ thuật trình diễn độc xướng — vừa đàn vừa hát dân gian — của người Khmer. Theo tiếng Khmer, "Chầm riêng" nghĩa là hát, còn "Chà pây" là tên gọi của cây đàn dùng để đệm sau mỗi đoạn hát; cả cụm từ có thể hiểu là "đàn ca" hay "ca kể chuyện".

Đây là hình thức một nghệ nhân vừa hát vừa tự đệm đàn, kể lại các tích truyện dân gian bằng lời ca. Loại hình này từng phát triển mạnh mẽ trong cộng đồng người Khmer ở Trà Vinh vào những thập niên đầu thế kỷ XX, gắn bó với đời sống tinh thần của bà con trong phum sóc.

Vì sao Chầm riêng Chà pây là di sản quốc gia?

Nghệ thuật Chầm riêng Chà pây của người Khmer tỉnh Trà Vinh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia vào ngày 24/4/2013, ghi nhận giá trị văn hóa và nghệ thuật độc đáo của loại hình hát kể này. Đây là niềm tự hào của cộng đồng Khmer Trà Vinh.

Giá trị của Chầm riêng Chà pây không chỉ ở phần nghệ thuật mà còn ở những bài học giáo dục sâu sắc gửi gắm trong lời ca, vốn rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người Khmer.

Cây đàn chà pây có gì đặc biệt?

Đàn chà pây là nhạc cụ duy nhất đệm cho lối hát này, một nhạc khí 2 dây gảy với 12 phím đàn theo hệ thống thang âm ngũ cung. Chính âm sắc trầm ấm của cây đàn đã tạo nên nét đặc trưng cho Chầm riêng Chà pây.

Cây đàn có cần rất dài, dáng tựa lá bồ đề, gần giống đàn đáy của người Việt nhưng bốn góc thùng đàn được cắt tròn. Theo mô tả, cần đàn dài khoảng 120 cm, ngọn cần được uốn cong và chạm trổ hoa văn; thùng đàn rộng khoảng 30–37 cm, thường làm bằng gỗ cây lành canh hoặc gỗ mít. Bạn có thể tìm hiểu thêm các nét văn hóa đặc sắc khác qua bài viết về văn hóa độc đáo của Miền Tây.

Nghệ nhân trình diễn Chầm riêng Chà pây thế nào?

Điểm khác biệt lớn nhất của Chầm riêng Chà pây là nghệ nhân không vừa đàn vừa hát liên tục như nhiều loại hình khác, mà hát "chay" (không nhạc) một đoạn, dừng lại đàn rồi mới hát tiếp. Sự xen kẽ giữa lời và tiếng đàn tạo nên nhịp kể chuyện rất riêng.

Khi trình diễn, nghệ nhân thường dựa vào các tích truyện dân gian để ứng tác thành những đoạn thơ, chủ yếu là thể thơ 4 câu, mỗi câu 7 chữ. Tài năng của người nghệ nhân nằm ở khả năng ứng tác linh hoạt, biến những câu chuyện quen thuộc thành lời ca cuốn hút ngay tại chỗ.

Chầm riêng Chà pây xuất hiện trong dịp nào?

Chầm riêng Chà pây gắn bó mật thiết với sinh hoạt cộng đồng của người Khmer. Nghệ nhân thường đem ngón đàn, lời ca của mình phục vụ bà con trong phum sóc vào những dịp lễ hội, cưới xin và các sinh hoạt văn hóa truyền thống.

Cùng họ đàn chà pây, ở người Khmer còn có lối dùng đàn trong nhạc lễ, nhạc cưới và cúng tế, hay đệm cho hát múa đối đáp nam nữ. Nếu muốn cảm nhận trọn vẹn không khí văn hóa Khmer, du khách có thể kết hợp tìm hiểu các lễ hội và phong tục đặc trưng như Tết Chôl Chnăm Thmây của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Vì sao cần gìn giữ Chầm riêng Chà pây?

Là một di sản truyền khẩu, Chầm riêng Chà pây đang đối mặt với nguy cơ mai một khi rất ít nghệ nhân còn theo đuổi và truyền dạy. Việc bảo tồn, tìm người kế thừa đang là một thách thức đối với những người làm công tác văn hóa ở Trà Vinh.

Đây cũng là lý do mỗi dịp được xem nghệ nhân trình diễn Chầm riêng Chà pây trực tiếp đều rất quý giá. Khi đến Trà Vinh, du khách có thể kết hợp tìm hiểu loại hình này với việc tham quan danh thắng Ao Bà Om — không gian văn hóa tiêu biểu gắn với cộng đồng Khmer của tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Chầm riêng Chà pây là gì?

Chầm riêng Chà pây là loại hình nghệ thuật trình diễn độc xướng của người Khmer, trong đó một nghệ nhân vừa hát kể tích truyện vừa tự đệm bằng cây đàn chà pây. Theo tiếng Khmer, "Chầm riêng" là hát, "Chà pây" là tên cây đàn, cả cụm nghĩa là "đàn ca" hay "ca kể chuyện".

Chầm riêng Chà pây được công nhận di sản khi nào?

Nghệ thuật Chầm riêng Chà pây của người Khmer tỉnh Trà Vinh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia vào ngày 24/4/2013.

Đàn chà pây có đặc điểm gì?

Đàn chà pây là nhạc khí 2 dây gảy với 12 phím theo thang âm ngũ cung. Đàn có cần rất dài, dáng tựa lá bồ đề, ngọn cần uốn cong chạm trổ hoa văn, thùng đàn thường làm bằng gỗ cây lành canh hoặc gỗ mít, tạo nên âm sắc trầm ấm đặc trưng.

Có gì khác biệt trong cách trình diễn Chầm riêng Chà pây?

Khác với nhiều loại hình vừa đàn vừa hát liên tục, nghệ nhân Chầm riêng Chà pây hát chay một đoạn rồi dừng lại đàn, sau đó mới hát tiếp. Lời ca thường được ứng tác theo thể thơ 4 câu, mỗi câu 7 chữ, dựa trên các tích truyện dân gian.

Tour Miền Tây liên quan

Nếu muốn kết hợp khám phá văn hóa Khmer ở Trà Vinh và các tỉnh Tây Nam Bộ trong cùng hành trình, bạn có thể tham khảo một số tour khởi hành từ TP.HCM dưới đây:

• Tour Sài Gòn – Sóc Trăng – Bạc Liêu – Cà Mau – Cần Thơ 3N2Đ
  Hành trình ven biển Tây Nam Bộ, có ghé vùng đất Cà Mau và dấu ấn văn hóa Khmer.
• Tour Miền Tây 2N1Đ: Mỹ Tho – Bến Tre – Cần Thơ
  Lựa chọn ngắn ngày khám phá cù lao sông Tiền và chợ nổi Cái Răng.
• Tour Cần Thơ 3N2Đ: Chợ Nổi Cái Răng – Miếu Bà Chúa Xứ – Trà Sư
  Hành trình 3 ngày qua Đồng Tháp, Châu Đốc và rừng tràm Trà Sư.

Xem thêm danh mục tour Miền Tây theo số ngày: 1 ngày · 2 ngày · 3 ngày · 4 ngày · 5 ngày · 6 ngày